Własność intelektualna – jak chronić prawa autorskie i prawa własności przemysłowej?

Własność intelektualna – czym właściwie jest?

Jest to zbiorcze określenie praw przysługujących twórcom oraz przedsiębiorcom do niematerialnych efektów działalności twórczej i intelektualnej. Nie jest to jednolita dziedzina, lecz szeroki obszar dzielący się na dwa główne nurty: 

• prawo autorskie i prawa pokrewne (utwory literackie, plastyczne, muzyczne, graficzne, programy komputerowe),  

• prawo własności przemysłowej (rozwiązania techniczne, patenty, znaki handlowe, wzory przemysłowe i użytkowe, oznaczenia geograficzne), topografie układów scalonych.  

Jej celem jest zapewnienie twórcom i przedsiębiorcom wyłączności na korzystanie z rezultatów ich pracy oraz możliwość czerpania z nich korzyści finansowych. Przedmiotem ochrony mogą być zarówno utwory, jak i wynalazki, wzory przemysłowe czy oznaczenia służące do odróżniania towarów lub usług na rynku.

Międzynarodowe podstawy ochrony własności intelektualnej zostały uregulowane m.in. w Konwencji o ustanowieniu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO). WIPO odgrywa obecnie kluczową rolę w harmonizacji przepisów dotyczących ochrony praw własności intelektualnej na świecie.

Na czym polega ochrona własności intelektualnej? 

Zabezpieczenie działalności twórczej polega na przyznaniu uprawnionym podmiotom określonych praw wyłącznych, które umożliwiają im: 

• decydowanie o sposobie wykorzystania utworu lub wynalazku,  

• zakazywanie nieuprawnionego użycia przez osoby trzecie,  

• dochodzenie roszczeń w przypadku naruszenia (np. odszkodowania, zakazu używania, usunięcia skutków).  

W praktyce oznacza to, że nikt inny nie może korzystać z chronionego dobra w sposób zarobkowy lub zawodowy bez zgody właściciela (najczęściej wyrażonej w formie umowy licencyjnej lub przeniesienia praw). Dotyczy to m.in. korzystania ze znaku towarowego w sposób zarobkowy, korzystania z patentu czy wzoru przemysłowego bez zgody uprawnionego podmiotu.

Dlaczego należy chronić własność intelektualną? 

Zabezpieczenie własności intelektualnej ma kluczowe znaczenie zarówno dla osób fizycznych, jak i przedsiębiorców. Do najważniejszych powodów należą: 

• zabezpieczenie inwestycji w rozwój produktów i usług,  

• budowanie przewagi konkurencyjnej na rynku,  

• ochrona marki i reputacji firmy,  

• zapobieganie kopiowaniu i nieuczciwej konkurencji,  

• możliwość komercjalizacji (licencje, sprzedaż praw),  

• zwiększenie wartości firmy(aktywa niematerialne).  

Brak odpowiedniej ochrony może prowadzić do utraty zysków, sporów sądowych oraz osłabienia pozycji rynkowej. Uzyskanie prawa ochronnego lub prawa z rejestracji pozwala przedsiębiorcy skutecznie zabezpieczyć swoje interesy i dochodzić roszczeń wobec podmiotów naruszających jego prawa.

Własność intelektualna – jaki sąd jest właściwy? 

W Polsce funkcjonują wyspecjalizowane sądy własności intelektualnej. Sprawy te nie trafiają już do przypadkowych sędziów, lecz do dedykowanych Wydziałów Własności Intelektualnej w Sądach Okręgowych m.in. w Warszawie, Gdańsku, czy Katowicach. 

Sąd Okręgowy w Warszawie posiada ponadto wyłączną właściwość w sprawach dotyczących programów komputerowych, wynalazków, wzorów użytkowych oraz odmian roślin (tzw. sprawy techniczne). 

Czas trwania ochrony – prawa autorskie osobiste 

W polskim systemie prawnym należy rozróżnić autorskie prawa majątkowe od osobistych. 
Autorskie uprawnienia osobiste chronią więź twórcy z utworem (np. prawo do podpisania dzieła swoim nazwiskiem, prawo do nienaruszalności treści). Co niezwykle istotne –  są one nieograniczone w czasie i nigdy nie gasną. Nie można się ich również zrzec ani ich sprzedać. 

Dla porównania: autorskie prawa własnościowe (pozwalające na zarabianie na dziele) wygasają co do zasady z upływem 70 lat od śmierci twórcy.

Na marginesie należy wskazać, że w przypadku utworów stworzonych w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy prawa majątkowe co do zasady przechodzą na pracodawcę w zakresie wynikającym z umowy lub celu zatrudnienia.

Co nie podlega ochronie własności intelektualnej? 

Nie wszystko może zostać objęte ochroną prawną. Do kategorii wyłączonych należą w szczególności: 

• same idee i pomysły, które nie zostały w żaden sposób utrwalone,  

• odkrycia naukowe i matematyczne (np. prawa fizyki),  

• procedury i metody działania,  

• informacje publicznie znane,  

• urzędowe dokumenty i akty prawne,  

• proste informacje faktograficzne (np. dane statystyczne bez twórczego opracowania).  

Aby coś było chronione prawem osobistym twórcy, musi być utworem, czyli przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze. 

Własność przemysłowa – patent, wzór użytkowy i oznaczenia geograficzne

Prawo własności przemysłowej jest częścią własności intelektualnej, która wymaga zazwyczaj dopełnienia formalności w urzędzie (np. w Urzędzie Patentowym RP lub EUIPO). Obejmuje ono m.in.: 

• wynalazki (patenty),  

• znaki towarowe (logo, nazwy firm),  

• wzory przemysłowe (wygląd produktu),  

• wzory użytkowe,  

• oznaczenia geograficzne.  

Celem tych regulacji jest wspieranie innowacyjności oraz ochrona przedsiębiorców przed nieuczciwym wykorzystywaniem ich rozwiązań przez konkurencję. 

Patent przyznawany jest na wynalazek, który jest nowy, posiada poziom wynalazczy oraz nadaje się do przemysłowego stosowania. Patent zapewnia prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na określonym terytorium.

Wzór przemysłowy to natomiast nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, wynikająca w szczególności z cech linii, konturów, kształtów, kolorystyki, struktury lub materiału. W takim przypadku przedmiotem ochrony jest wygląd produktu, czyli konkretnego wytworu. Rejestracja wzoru daje uprawnionemu wyłączne prawo wyłącznego korzystania ze wzoru.

Z kolei rejestracja znaku towarowego umożliwia uzyskanie prawa ochronnego oraz wyłącznego używania znaku towarowego dla oznaczania określonych towarów lub usług.